Nasiya savdo nima va qanday ishlaydi?
Nasiya savdo — tovarni hozir berib, haqini kelishilgan muddatda keyin olish asosidagi savdo. To‘lov bir marta yoki bo‘lib-bo‘lib amalga oshirilishi mumkin. Hisobda savdoning jami summasi, amalda olingan pul va mijozning qolgan qarzi alohida ko‘rsatiladi.
Bu qo‘llanma mijozga nasiyaga tovar beradigan do‘kon egasi va sotuvchi uchun. Undagi shartli misol savdoni qayd etish, kelgan pulni tegishli yozuvga bog‘lash va qoldiqni tekshirishni ko‘rsatadi.
Nasiya bilan bo‘lib to‘lashning farqi
Nasiya deganda tovar haqining keyin to‘lanishi tushuniladi. Bo‘lib to‘lashda esa kelishilgan summa bir necha to‘lovga ajratiladi. Masalan, butun qarzni oy oxirida bir marta to‘lash ham, uni uch sanaga bo‘lib to‘lash ham mumkin; qaysi tartib qo‘llanishi kelishuvda aniq bo‘lishi kerak.
O‘zbekiston Fuqarolik kodeksining 421-moddasi nasiyaga sotilgan tovar haqini to‘lashga, 422-moddasi esa bo‘lib-bo‘lib to‘lashga bag‘ishlangan. Quyidagi hisob misoli shartnoma shartlarini yoki muayyan nizoning huquqiy yechimini belgilamaydi.
Nasiyaga tovar berishda nimalarni yozish kerak?
Mijoz nomi va bitta umumiy raqamning o‘zi yetarli emas. Keyinroq ikki tomon ham qaysi xarid, qaysi to‘lov va qaysi qoldiq haqida gap ketayotganini topa olishi kerak. Bir mijozning bir nechta xaridi bo‘lsa, har bir savdoga alohida sana yoki hujjat raqami bering.
Savdo yozuvini tovar berilgan paytda tekshiring. Mijoz bilan summani, valyutani va to‘lov sanasini solishtirib olish keyingi tushunmovchiliklarni aniqlashni osonlashtiradi. Boshqa odamning yozuviga tushgan to‘lov to‘g‘ri jami summa chiqsa ham xato bo‘lib qoladi.
- Mijoz va savdo: mijozni ajratish uchun yetarli ma’lumot, sana va hujjat raqami.
- Tovar: nomi, miqdori, kelishilgan narxi va savdoning jami summasi.
- Valyuta: har bir summaning qaysi valyutada ekanligi.
- Olingan pul: boshlang‘ich to‘lov summasi, sanasi va uni tasdiqlovchi yozuv.
- Qolgan qarz: hali olinmagan summa va kelishilgan to‘lov sanasi yoki jadvali.
- Izoh: qaytarish, tuzatish yoki kelishuvdagi o‘zgarishni tushuntiradigan ma’lumot.
1 200 000 so‘mlik savdo: to‘lov va qoldiq misoli
Bu haqiqiy mijoz natijasi yoki ilova tarifi emas, hisobni tushuntiradigan shartli misol. Tovarning kelishilgan jami bahosi 1 200 000 so‘m. Mijoz tovarni olayotganda 300 000 so‘m to‘laydi. Misolda qo‘shimcha haq, qaytarish va boshqa savdolar yo‘q.
Dastlabki qarz 1 200 000 − 300 000 = 900 000 so‘m bo‘ladi. Keyin mijoz yana 200 000 so‘m to‘lasa, qoldiq 900 000 − 200 000 = 700 000 so‘mga tushadi. Tovar narxi o‘zgarmadi: olingan pul ko‘paydi, olinishi kerak bo‘lgan summa kamaydi.
| Harakat | Olingan pul, so‘m | Qolgan qarz, so‘m |
|---|---|---|
| Tovar berildi, boshlang‘ich to‘lov olindi | 300 000 | 900 000 |
| Keyingi qisman to‘lov olindi | 200 000 | 700 000 |
| Qolgan summa to‘liq olindi | 700 000 | 0 |
Yakuniy tekshiruv: 300 000 + 200 000 + 700 000 = 1 200 000 so‘m. To‘lovlarni qayta savdo sifatida qo‘shmang: ular avvalgi savdo bo‘yicha pulning kelib tushishini ko‘rsatadi.
To‘lov jadvali bilan haqiqiy to‘lovni ajrating
Jadvalda mijoz qachon va qancha to‘lashi kelishilgani turadi. To‘lov tarixida esa pul amalda qachon va qancha olingani qayd etiladi. Jadvaldagi sana yetib kelgani pul kelib tushganini anglatmaydi; qarzni faqat tasdiqlangan to‘lovga qarab kamaytiring.
Masalan, navbatdagi to‘lov 300 000 so‘m deb belgilangan, ammo mijoz 200 000 so‘m bergan bo‘lsa, shu muddat uchun yana 100 000 so‘m qoladi. Bu raqamni savdo bo‘yicha jami qolgan qarz bilan aralashtirmang. Yuqoridagi misolda jami qoldiq 700 000 so‘m edi.
To‘lov sanasi o‘zgarsa, eski kelishuvni izsiz almashtirish o‘rniga qachon va nimaga o‘zgarganini yozib qo‘ying. Tovar bahosi hamda to‘lovlarning tartibi, miqdori va muddati haqida Adliya boshqarmasining izohida ham alohida tushuntirish berilgan.
Qisman to‘lovni ikki marta sanamang
Mijoz pul berganda avval uning qaysi savdoga tegishli ekanini tekshiring. To‘lov summasi, sanasi va tegishli savdo yozuvi birga saqlansin. Bank orqali tushgan bitta pulni keyin naqd to‘lov sifatida ham kiritish qoldiqni noto‘g‘ri kamaytiradi.
Oldingi yozuvni topa olmasangiz, yangisini kiritishga shoshilmang: sana, summa va tasdiqni solishtiring. Qaytarilgan tovar esa pul to‘lovi emas. Uning kelishilgan summasi va qaysi savdoga tegishli ekanini alohida qayd etish hisobdagi o‘zgarishni tushuntirishga yordam beradi.
Kun oxirida besh narsani tekshiring
Sotuvchi almashganda faqat jami qarzni aytish bilan cheklanmaslik foydali. Qaysi mijoz to‘lagani, qaysi hujjatga pul tushgani va qaysi yozuv aniqlashtirilishi kerakligini ko‘rsating. Tekshiruvda tafovut chiqsa, uni yopish uchun izohsiz summa kiritmang.
- Bugungi nasiya savdolari tegishli mijoz va hujjat bilan yozilganmi?
- Har bir olingan to‘lov uchun tasdiq bormi va u faqat bir marta kiritilganmi?
- Boshlang‘ich to‘lov ham jami olingan pul tarkibida hisoblanganmi?
- Qoldiq yozuvdagi savdo, to‘lov va kelishilgan tuzatishlarga mos keladimi?
- Muddati kelgan to‘lovlar, hali muddati kelmagan qarz va bahsli yozuvlar ajratilganmi?
Ko‘p so‘raladigan savollar
Nasiya savdo har doim bo‘lib to‘lashmi?
Yo‘q. Tovar haqi kelishilgan sanada bir marta ham to‘lanishi mumkin. Bo‘lib to‘lashda esa summa bir necha muddatga ajratiladi. Qaysi shakl bo‘lishidan qat’i nazar, savdoning jami summasi, olingan pul va qolgan qarz alohida ko‘rinishi kerak. Jadvaldagi reja bilan amalda kelgan to‘lovni bir xil deb hisoblamang.
Nasiya savdo summasi kassadagi pulga tengmi?
Yo‘q. Misoldagi 1 200 000 so‘mlik savdodan dastlab faqat 300 000 so‘m olingan, 900 000 so‘m esa qarz bo‘lib qolgan. Savdo summasini to‘liq kelgan pul deb ko‘rsatish mavjud mablag‘ni oshirib ko‘rsatadi. Xarajatlarni rejalashda amalda olingan pulni va keyin olinishi kutilayotgan qarzni alohida tekshiring.
Mijoz kamroq to‘lasa, qoldiq qanday hisoblanadi?
Qoldiqni rejalashtirilgan summaga emas, haqiqatan olingan pulga kamaytiring. Misolda 900 000 so‘mlik qarzdan 200 000 so‘m to‘langach, 700 000 so‘m qoladi. Shu muddatdagi yetishmagan to‘lov bilan savdo bo‘yicha jami qoldiqni alohida ko‘rsating. Har bir harakatni sanasi va tegishli savdo yozuvi bilan saqlang.
Bitta savdodan boshlang
Boshlash uchun bitta mijozning bitta savdosini oling: jami summani, barcha olingan to‘lovlarni va qolgan qarzni hujjatlar bilan solishtiring. Hisob to‘g‘ri chiqsa, shu tartibni keyingi savdolarga qo‘llang. Daftar yoki dasturdagi yozuv tovar hujjati, to‘lov tasdig‘i va tomonlar kelishuvining o‘rnini bosmaydi.
pDaftar nasiya savdo va to‘lov muddatlarini qayd etishni qo‘llab-quvvatlaydi.
Ilovani ochishBoshqa qo‘llanmalarni o‘qish